शायर चकबस्त आणि ‘लाम’चा किस्सा

“इन्सा वो काफिर है जो बंदे नही इस्लाम के…”
(अर्थ: “इस्लामचे बंदे (गुलाम) नसलेले सर्वच 'काफिर' आहेत.”)
हा काफिया अत्यंत संवेदनशील, धार्मिक, आणि आव्हानात्मक होता. महफिलीतील बहुतेक शायर मुस्लिम होते, त्यांना तो काफिया मान्य होता. पण चकबस्त – ते एकटे हिंदू. त्यांच्यासमोर प्रश्न होता:
“या काफियात 'इस्लाम' शब्द आहे. मी एक हिंदू असून 'इस्लामचा बंदा' म्हणून शेर कसा रचू? आणि जर नाही म्हटलं, तर महफिलीत माझी 'हाजिरजवाबी' काय?”
काही क्षण शांतता पसरली. सगळ्यांच्या नजरा चकबस्तांकडे होत्या. कोणी हसत होते, कोणी टीकाकारीने पाहत होते. कुणाला वाटले – “हा हिंदू आता काय शेर म्हणणार?”
मग चकबस्त यांनी हसतहसत उठून खालील शेर सादर केला:

“लाम की मानिंद हैं गेसू मेरे घनश्याम के…”
(अर्थ: “माझ्या घनश्याम (भगवान श्रीकृष्ण) च्या केसांना 'लाम' (हुक च्या आकाराचं अक्षर) सारखी लटके आहेत…”)
थोडा विराम. सगळे एकमेकांकडे पाहू लागले. मग चकबस्तांनी दुसरी ओळ जोडली:
“और इन्सा वो काफिर है जो बंदे नही “इस लाम” के”
(अर्थ: “आणि जे 'या लाम'चे (हुक च्या आकाराचं अक्षर , म्हणजे श्रीकृष्णाच्या केसांचे) बंदे (भक्त) नाहीत, ते सर्व 'काफिर' आहेत.”)

चकबस्तांनी काय केलं? त्यांनी 'लाम' या शब्दाचा दुहेरी अर्थ वापरला:

चकबस्त म्हणाले:
 “माझ्या घनश्याम (श्रीकृष्ण) च्या केसांचा आकार 'लाम' सारखा आहे.”
 “आणि जे या 'लाम' चे (म्हणजे श्रीकृष्णाच्या केसांचे, म्हणजे श्रीकृष्णाचे) भक्त नाहीत, ते 'काफिर' आहेत.”

हे ऐकताच संपूर्ण महफिल स्तब्ध झाली. क्षणभर कोणी बोललं नाही. मग हशा पसरला. ताली वाजली. काही जण मुखावर हात ठेवून हसत होते, तर काही डोके हलवत चकबस्तांच्या अफलातून हाजिरजवाबीचे कौतुक करत होते.

एकटा हिंदू शायर, संपूर्ण उर्दू महफिलीत, धार्मिक काफियाला अशी अर्थवट आणि विनोदी उकल – हे ऐकून सगळे जण आश्चर्यचकित झाले.

चकबस्त आपल्या स्मितहास्यात बसले होते. त्यांनी आपली धार्मिक अस्मिता टिकवली, पण कोणाच्या भावना दुखावल्या नाहीत.