मागील दोन भागांत आपण पाहिलं – पहिला टप्पा व्यक्ती, दुसरा टप्पा कुटुंब. व्यक्ती सुधारली, कुटुंब सुधारलं – पण इथे थांबलो तर चालणार नाही. कुटुंब हा समाजाचा भाग आहे. तुमचं कुटुंब जरी सुधारलं, पण तुमच्या शेजारी, तुमच्या गावात, तुमच्या वर्गात – समाजात जातीभेद, असमानता, विषमता असेल, तर तुम्ही सुखी राहू शकत नाही. कारण आपण सगळे एकाच समाजाचे भाग आहोत. म्हणून आता आपण तिसऱ्या टप्प्याकडे वळतो – समाज परिवर्तन.
समाज – भेदभावापासून समरसतेकडे
समाजाच्या परिवर्तनाचा पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे भेदभाव नाहीसा करणं. बरोबर? आपल्या हिंदू समाजात जातीभेद, उच्च-नीच, अस्पृश्यता या गोष्टी आहेत. हे आपल्याला कोणी लादलं? काही स्वार्थी लोकांनी आपल्या फायद्यासाठी या प्रथा रूढ केल्या. पण आता आपल्याला हे मान्य नाही. पंच परिवर्तन म्हणतं, “बंधुभाव हाच धर्म” – मग तो कोणत्याही जातीचा, वर्गाचा, पंथाचा असो. सगळे एक आहेत.
उदाहरण – अंजिठा-वेरूळची लेणी बघ. तिथे विविध जाती-समूहांनी मिळून भव्य कलाकृती निर्माण केल्या. ती समरसतेची प्रचिती आहे. आपल्या संतपरंपरेने – ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, एकनाथ – यांनी सगळ्यांना एकत्र आणलं. तीच वाट आपण पुढे न्यायची आहे.
आर्थिक असमानता – खाई कमी करणे
समाजातील दुसरा बिंदू – आर्थिक असमानता कमी करणे. आपण अनेकदा पाहतो की एखाद्याकडे भरपूर पैसा आहे, तर एखाद्याकडे दोन वेळचं जेवण नाही. ही असमानता समाजाला कमकुवत करते. म्हणून संघाचे कार्यकर्ते विविध ठिकाणी शिक्षण, आरोग्य, रोजगार यांच्या सुविधा पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतात.
उदाहरण – एखाद्या गावात गरीब मुलाला शिक्षण मिळालं, तो मोठा झाला, त्याने आपला व्यवसाय उभा केला – यामुळे फक्त तोच नाही, तर त्याचं कुटुंब, त्याचा समाज – सगळे सुधारतात. पंच परिवर्तन सगळ्यांना समान संधी उपलब्ध करून देण्याची वकिली करतं.
स्त्री-सन्मान आणि सहभाग – अर्धी लोकसंख्या
तिसरा बिंदू – स्त्रियांचा सहभाग आणि सन्मान. आपल्या संस्कृतीत स्त्रीला देवीचं स्थान आहे. ती समाजाची अर्धी लोकसंख्या आहे. तिला शिक्षण, स्वातंत्र्य, निर्णयक्षमता मिळाली, तर ती कुटुंबाचा, समाजाचा कणा बनते.
उदाहरण – तुझी आई घरचा सगळा कारभार सांभाळते, ऑफिसमध्येही काम करते, तुझ्या अभ्यासात मदत करते. तिच्या योगदानाशिवाय तुझं घर चालेल का? तसंच समाजातही स्त्रियांचा सहभाग आवश्यक आहे. पंच परिवर्तन सांगतं – स्त्रियांना प्रत्येक क्षेत्रात समान संधी दिली पाहिजे – शिक्षण, नोकरी, राजकारण, उद्योग. तरच समाज खरा समृद्ध होईल.
सांस्कृतिक पुनरुज्जीवन – आपली ओळख
चौथा बिंदू – सांस्कृतिक पुनरुज्जीवन. आपली कला, नृत्य, संगीत, साहित्य, लोककला – या सगळ्याचा आपल्याला अभिमान असायला हवा. जेव्हा आपण गणेशोत्सव, गुढीपाडवा, दसरा, दिवाळी मोठ्या उत्साहात साजरे करतो, तेव्हा आपण एकत्र येतो. त्या उत्सवात जाती-पाती विसरून सगळे सहभागी होतात. हेच समाजाचं परिवर्तन.
संघाचे कार्यकर्ते विविध ठिकाणी सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाट्य-स्पर्धा, प्रवचने, कला-प्रदर्शन यांचे आयोजन करतात. त्यातून समाजातील दरी कमी होते, लोक एकत्र येतात. आपल्या भाषा, वेशभूषा, सण, पदार्थ – यांचा अभिमान वाढतो.
पुढचा भाग – राष्ट्राकडे
आता समाजात परिवर्तन झालं – भेदभाव कमी झाले, आर्थिक दरी कमी झाली, स्त्रिया सक्षम झाल्या, सांस्कृतिक जागृती झाली. पण हा बदल फक्त समाजापुरता मर्यादित राहिला, तर तो अपूर्ण आहे. कारण समाज हा राष्ट्राचा भाग आहे. जर राष्ट्रच कमजोर असेल, तर समाजाचं सगळं काम व्यर्थ आहे. म्हणून पुढच्या भागात आपण राष्ट्र परिवर्तन – आर्थिक आत्मनिर्भरता, सामाजिक न्याय, सांस्कृतिक एकता, राजकीय नीतिमत्ता आणि 'स्वराज्य' ते 'सुराज्य' असा प्रवास – समजून घेऊ. आत्तासाठी, तू तुझ्या परिसरात एखादा छोटा उपक्रम कर – एखाद्या गरजू मुलाला शिकव, किंवा स्वच्छता अभियानात सहभागी हो. तुझा एक छोटासा सहभाग समाज बदलेल.
