“बाबा, दिल्लीच्या तख्तावर मराठ्यांनी कसा कब्जा केला?”
आज मी तुम्हाला एक गोष्ट सांगणार आहे, जी ऐकून तुम्हाला वाटेल की 'हॉलिवूड सिनेमा' काय, आमच्या इतिहासातले सीन तर त्याहीपेक्षा धमाकेदार आहेत. म्हणजे जर यावर नेटफ्लिक्स सिरीज बनवली तर 'गेम ऑफ थ्रोन्स' लाजवेल.
अॅक्ट १: औरंगजेबाचा 'फायनल बॉस' मोमेंट
तर सुरुवात करूया १७०७ ची. औरंगजेब बादशाह – म्हणजे 'द बॅडशाह' – दख्खनमध्ये होता. त्याचा स्वभाव असा होता की 'मी नाही मरणार, मी तर अमर आहे' पण निसर्गाचा 'एंडगेम' कोणीच टाळू शकत नाही.
तो ८८ वर्षांचा झाला होता. ही वय अशी आहे की ज्यात आपल्या आजोबांना 'बाबा, जरा हळू चला' म्हणावे लागते, पण औरंगजेब मात्र अजूनही युद्धाच्या धडाक्यात होता.
नेमाजी शिंदे आणि कृष्णा सावंत – हे दोघे मराठी स्वार – नर्मदा पार करून माळव्यात घुसले आणि मुघलांची अशी खैरात काढली की जणू काही 'क्लिअरन्स सेल' सुरू होती. औरंगजेबाच्या कानावर ही बातमी आली, पण आता तो इतका वृद्ध झाला होता की 'काय करू, आता मी रिटायर होतोय' असे त्याला वाटले असावे.
२० फेब्रुवारी १७०७ – अहमदनगरजवळ भिंगार येथे औरंगजेबाने 'गेम ओव्हर' केला. आणि मराठ्यांवरचा मुघली 'प्रेशर' कमी झाला.
अॅक्ट २: दिल्लीत 'किंगमेकर्स'ची एंट्री
औरंगजेब गेला, पण त्याची मुले उरली. दोन शहाजादे – मुहम्मद मुअज्जम आणि मुहम्मद आझम – यांच्यात 'जाजाऊ' येथे लढाई झाली. आझम मारला गेला. मुअज्जम 'बहादुरशाह' बनला.
पण थांबा, ही फक्त सुरुवात होती. दिल्लीच्या तख्तावर 'क्रिकेट टीम' बदलायच्या धडाक्यात 'कप्तान' बदलत होते.
इ.स. १७१२ – बहादुरशाह मरण पावला. त्याचा मुलगा जहाँदारशाह – हा 'अतिशय क्रूर' – म्हणजे 'व्हिलन' टाइपचा बादशाह. तो फक्त एक वर्ष टिकला! कारण 'व्हिलन'चा 'एंड' लवकर होतो ना?
त्याचा खून झाला आणि फर्रूखसियर बादशाह झाला.
आता येतात आमचे 'हीरो' – सय्यिद बंधू – हुसेन अली आणि अब्दुल्ला. हे दोघे 'किंगमेकर्स' होते. म्हणजे ज्यांना बादशाह बनवायचा ते बनवायचे. अगदी जसे आपण क्रिकेटमध्ये 'कप्तान' बदलतो.
फर्रूखसियरला वाटले की 'हे मला पण हटवतील'. म्हणून त्याने हुसेन अलीला दक्षिणेचा सुभेदार म्हणून औरंगाबादेस पाठवले. त्याचबरोबर मराठ्यांना आणि निजामउलमुल्काला सांगितले की 'जा, हुसेन अलीला मारून टाका!'
अॅक्ट ३: मराठ्यांचा 'चाणक्य' मोमेंट
पण आमचे मराठे 'साधे' नव्हते. शंकराजी मल्हार – एक 'ब्रिलियंट स्ट्रॅटेजिस्ट' – याने हुसेन अलीला समजावले की 'अरे, बादशाह तुझा शत्रू आहे, आम्ही नाही. आमच्याबरोबर ये, आम्ही तुला बादशाह बनवतो.'
हुसेन अलीला वाटले 'हम्म, गम्मत आहे'.
मग काय, सगळ्यांनी एकत्र येऊन 'सुपरटीम' बनवली – पेशवा बाळाजी विश्वनाथ, शंकराजी मल्हार, सय्यिद हुसेन अली.
अॅक्ट ४: 'तोतया नातवाचा' प्लॉट – नेटफ्लिक्स लाजवेल
आता ही गोष्ट ऐका. मराठ्यांनी एक तोतया उभा केला. होय, फक्त तोतया!
औरंगजेबाचा मुलगा अकबर याचा नातू – मुईनुद्दीन हुसैन – हा मराठ्यांच्या ताब्यात आहे, असा बनाव रचला.
एक हत्ती सजवला. त्यावर अंबारी बांधली. त्या तोतया नातवाला राजसी वेशात बसवले. सगळा लवाजमा – जणू 'शाही मिरवणूक' – घेऊन मराठे दिल्लीला रवाना झाले.
दिल्लीतील लोक – 'हो, आमचा बादशाह आला' म्हणून पाया पडायला लागले.
आता फर्रूखसियरची 'टेन्शन' वाढली. 'हुसेन अली कोणता डाव खेळतोय?'
२३ फेब्रुवारी १७१९ – भेट झाली. हुसेन अली दरबारात आला. बादशाहाने त्याला 'आलिंगन' दिले – म्हणजे जणू 'बेस्ट फ्रेंड्स' असल्यासारखे.
पण मग बोलणी झाली. बादशाहाने विचारले, 'अरे, मुईनुद्दीनचं काय?'
हुसेन अली म्हणाला, 'मराठ्यांचे लोक सोडल्यास तो तुमच्या हवाली.'
बादशाहाची 'बॅटरी' कमी झाली.
अॅक्ट ५: 'क्लायमॅक्स' – दिल्लीच्या तख्तावर मराठी झंडा
२७ फेब्रुवारी – दिल्लीत काही मराठी स्वारांवर हल्ले झाले. काही मराठी सैनिक मारले गेले.
२८ फेब्रुवारी १७१९ – हुसेन अली दरबारात गेला. बादशाहाची आणि त्याची 'बाचाबाची' झाली.
आणि मग…
हुसेन अलीने बादशाहाचे डोळे काढले आणि त्याला तुरुंगात टाकले.
हो! इतकं 'धडाडी' काम!
मग त्याने रफिउद्दरजत या एका पोराला बादशाह बनवले. आणि मराठ्यांचे सर्व लोक – जे ३० वर्षे दिल्लीच्या कैदेत होते – त्यांना मुक्त केले.
येसूबाई – शाहूराजांच्या आई – यांनी ३० वर्षांनंतर पहिल्यांदा स्वातंत्र्याचा श्वास घेतला.
मराठ्यांना 'खर्च' म्हणून पन्नास लाख रुपये मिळाले.
आणि सर्व हवी ती फर्माने नव्या बादशाहाकडून मिळाली.
निष्कर्ष – 'तोतया नातवाची' अद्भुत कथा
मराठी वीरांची दिल्लीच्या दरबाराशी ही पहिली भेट होती. एका बनावट नातवाच्या सहाय्याने मराठ्यांनी दिल्लीचा कारभार हाती घेतला.
ही गोष्ट आपल्याला शिकवते:
'बुद्धीने मोठी कामे होतात' – मराठ्यांनी तलवारीबरोबरच बुद्धीही वापरली.
'योग्य वेळी योग्य मित्र' – मराठ्यांनी हुसेन अलीला आपले केले.
'कधीही हार मानू नका' – ३० वर्षे कैदेत असलेल्या येसूबाईंनी कधीही आशा सोडली नाही.
आपल्या पूर्वजांनी इतिहास घडवला. आपणही काहीतरी मोठे करू शकतो. फक्त बुद्धी, चिकाटी आणि योग्य वेळी योग्य निर्णय हवा!
ही कथा आहे धैर्याची, बुद्धीची आणि अतुलनीय मराठी शौर्याची. ही कथा सांगते की कमी संसाधनांमध्येही मोठी स्वप्ने पूर्ण करता येतात, फक्त योग्य दिशा, योग्य लोक आणि अतोनात विश्वास हवा.
जय भवानी! जय शिवराय!
संदर्भ : निनाद बेडेकर लिखित “झंझावात”
