पंच परिवर्तन – एक सर्वांगीण दृष्टी भाग ४ – राष्ट्र परिवर्तन – ‘स्वराज्य’ ते ‘सुराज्य’

राष्ट्र म्हणजे नेमकं काय? – फक्त सत्ता नव्हे
राष्ट्र म्हणजे नुसती राजकीय सत्ता नाही, तर ती एक सांस्कृतिक आणि नैतिक संकल्पना आहे. पंच परिवर्तन म्हणतं, “समृद्ध आणि आध्यात्मिक राष्ट्रीय जीवन.” म्हणजे आपलं राष्ट्र फक्त पैसा, सत्ता, विकास यांनीच नव्हे, तर आत्मविश्वास, नैतिकता, एकता यांनीही समृद्ध असावं. भारताचा इतिहास, संस्कृती, परंपरा – याचा अभिमान असावा. पण तो अभिमान जपतानाच, आपण जगाशी स्पर्धा करायला हवी. आपलं राष्ट्र विज्ञान, तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था, संरक्षण या सर्व बाबतीत सक्षम असावं.

आर्थिक आत्मनिर्भरता – स्वावलंबनाची गरज
राष्ट्रीय परिवर्तनाचा पहिला आणि महत्त्वाचा भाग म्हणजे आर्थिक आत्मनिर्भरता. 'आत्मनिर्भर भारत' – हा शब्द तुला ऐकू आला असेल. म्हणजे आपल्याला परदेशी वस्तूंवर अवलंबून राहायचं नाही. आपल्याकडे जी संसाधने आहेत, ती आपण वापरायची, उद्योग उभे करायचे, नोकऱ्या निर्माण करायच्या.

उदाहरण – 'मेक इन इंडिया' मोहिमेमुळे अनेक कंपन्या भारतात उत्पादन करतात. त्यामुळे रोजगार वाढतो आणि अर्थव्यवस्था सशक्त होते. तसंच, आपल्याकडे कृषी क्षेत्र, औषधी वनस्पती, खनिजे, पाणी – या सगळ्यांचा योग्य वापर झाला पाहिजे. पंच परिवर्तन सांगतं – प्रत्येक भारतीयाने आपल्या उत्पादनांचा वापर करायला हवा, आणि स्वदेशीला प्रोत्साहन द्यायला हवं.

सामाजिक न्याय – प्रत्येकाला समान संधी
दुसरा बिंदू – सामाजिक न्याय. राष्ट्रातील प्रत्येक नागरिकाला समान हक्क मिळायला हवेत. कोणीही कोणापेक्षा कमी नाही. शिक्षण, आरोग्य, रोजगार – या सगळ्या गोष्टी सगळ्यांना मिळायला हव्यात.

उदाहरण – आपण सर्वजण शाळेत शिकलो. पण किती शाळा आहेत जिथे पाण्याची सोय नाही, स्वच्छता नाही, गरजू मुलांना पुस्तकं नाहीत. जर राष्ट्राने याकडे लक्ष दिलं, तर ती मुले मोठी होऊन डॉक्टर, इंजिनीअर, वैज्ञानिक बनतील. राष्ट्राची प्रगती त्यावर अवलंबून आहे. पंच परिवर्तन सांगतं – सरकारने न्यायी, पारदर्शी आणि सर्वसमावेशक धोरणे आखली पाहिजेत.

सांस्कृतिक एकता – अनेकता मध्ये एकता
तिसरा बिंदू – सांस्कृतिक एकता. भारतात अनेक भाषा, अनेक वेशभूषा, अनेक पाककला – पण या सगळ्यामागे एक भारतीयत्व आहे. आपली संस्कृती 'एकात्मता' सांगते. तू दक्षिण भारतात गेलास, तर तिथली भाषा वेगळी, पण तिथले लोक आपलेच वाटतात, नाही? तोच भाव.

पंच परिवर्तन सांगतं – आपण आपल्या विविधतेचा अभिमान बाळगला पाहिजे, पण तिच्यात एकता निर्माण केली पाहिजे. भारताची सांस्कृतिक वारसा ही जगातली सर्वात श्रीमंत आहे. तिचं जतन आणि संवर्धन हे राष्ट्राचं कर्तव्य आहे.

राजकीय नीतिमत्ता – स्वराज्य ते सुराज्य
चौथा आणि सर्वात महत्त्वाचा बिंदू – राजकीय नीतिमत्ता. राजकारणात प्रामाणिकपणा हवा. सत्तेचा गैरवापर नको. न्याय निष्पक्ष हवा. सरकारने प्रजेसाठी काम करायला हवे, स्वतःसाठी नाही.

पंच परिवर्तन 'स्वराज्य' (स्वयंशासन) पासून 'सुराज्य' (सुशासन) कडे जाण्याची वकिली करतं. म्हणजे फक्त स्वातंत्र्य पुरेसं नाही, तर त्या स्वातंत्र्याचा उपयोग प्रत्येकाला न्याय, समृद्धी, शांती मिळण्यासाठी व्हायला हवा. जनतेने योग्य मतदान करायला हवं, आणि सरकारने पारदर्शकता ठेवली पाहिजे.

उदाहरण – एखाद्या गावात रस्ते, पाणी, वीज, शाळा या सोयी असायला हव्यात. जर त्या नसतील, तर तिथली जनता सरकारला प्रश्न विचारू शकली पाहिजे. आणि सरकारने उत्तर द्यायला हवं. हेच सुराज्य.

पुढचा भाग – जगाकडे
आता राष्ट्र परिवर्तन झालं – राष्ट्र आर्थिकदृष्ट्या सक्षम, सामाजिकदृष्ट्या न्यायी, सांस्कृतिकदृष्ट्या एकसंध, राजकीयदृष्ट्या नीतिमान झालं. पण येथे थांबलो तर अपूर्ण आहे. कारण आपली संस्कृती म्हणते – “वसुधैव कुटुंबकम्” – जग एक कुटुंब आहे. आपलं राष्ट्र विकसित झालं, पण जगात कुठे युद्ध, दहशतवाद, पर्यावरणीय संकट असेल, तर ते आपल्यावरही परिणाम करतं. म्हणून पुढच्या भागात आपण जागतिक परिवर्तन – भारताची जागतिक भूमिका, शांती, पर्यावरण, आध्यात्मिक मूल्ये – यावर बोलू. आत्तासाठी, तू एक नागरिक म्हणून आपले कर्तव्य पार पाड – मतदान कर, कर भर, कायद्याचा आदर कर, आणि राष्ट्राच्या प्रगतीत सहभागी हो.