लग्नानंतर माझी आणि तुषारची, आई आणि ताईसोबत बाहेरगावी जाण्याची ही पहिलीच सहल होती. लग्नाला सहा महिने झाल्यावर, जून महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात आम्ही सगळे तामिळनाडू एक्सप्रेसने नागपूरहून चेन्नईला मनोजकडे गेलो. तिथे दिवसभर आराम केला आणि संध्याकाळच्या गाडीने रामेश्वरमला निघालो.
रामेश्वरमवरून आम्ही कन्याकुमारीला गेलो आणि तिथून पुढे नागरकोईलला. नागरकोईलवरून आम्ही तिरुअनंतपूरमला गेलो आणि तिथून रेल्वेने परत नागपूरला पोहोचलो.
रामेश्वरमला गाडी पोहोचण्याआधी रेल्वे लाईनच्या बाजूला समुद्रात रामसेतूचे अवशेष दिसतात. हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात सुंदर अनुभव होता. तोवर मी फक्त ऐकले आणि वाचले होते की, रेल्वे प्रवासादरम्यान रामसेतूचे अवशेष दिसतात. या रेल्वे प्रवासातील दोन महत्त्वाच्या गोष्टी मला अजूनही आठवतात; पहिली म्हणजे रामसेतूचे अवशेष आणि दुसरी म्हणजे संपूर्ण प्रवासात येणारा पिकलेला फणस आणि मासे यांचा संमिश्र वास! मला फणस खूप आवडत असल्याने तो वास आणि तो प्रवास मला आजही आठवतो.
आम्ही कन्याकुमारीला विवेकानंद केंद्रात मुक्कामी होतो. तिथे आम्ही रॉक मेमोरियल आणि इतर प्रेक्षणीय स्थळांना भेटी दिल्या. प्रसिद्ध मंदिरे आणि इतर ठिकाणे पाहिल्यानंतर आम्ही सर्वांनी ‘मरुत्वमलाई’ टेकडीवर चढायचे ठरवले. हे असे एकमेव उंच ठिकाण आहे, जिथून सर्वोच्च टोकावर पोहोचल्यावर संपूर्ण भारतीय द्वीपकल्प (Indian Peninsula) स्पष्ट दिसतो. आमच्यासोबत पुण्यातील दोन गृहस्थ, नारायण उगार काका आणि जपे काका होते. स्थानिक लोक तामिळ बोलत असल्यामुळे, आम्ही सर्व मराठी भाषिकांचा एक गटच तयार केला होता.
आम्ही कन्याकुमारीतील सर्व ठिकाणे फिरून पाहिली. मरुत्वमलाईनंतर आम्ही कोणत्या मंदिरात गेलो ते मला आठवत नाही. असे मानले जाते की, जेव्हा मेघनादाच्या बाणामुळे राम आणि लक्ष्मण बेशुद्ध पडले होते, तेव्हा संजीवनी बुटी आणण्यासाठी हनुमान कन्याकुमारीपासून हिमालयापर्यंत गेला होता. तिथे पोहोचल्यावर नेमकी संजीवनी बुटी ओळखता न आल्याने त्याने अख्खा पर्वतच उचलला आणि परतीचा प्रवास सुरू केला. लंकेकडे परतताना त्या पर्वताचा काही भाग या ठिकाणी (मरुत्वमलाई) पडला, म्हणूनच आजही तिथे अनेक औषधी वनस्पती आढळतात.
टेकडीवर चढणे खूप थकवणारे होते. खाली उतरल्यानंतर आम्ही ‘कुमारी अम्मन’ मंदिराला भेट दिली. आमच्यासारखेच अनेक भाविक तिथे आले होते. मला आठवते, एका भक्ताने त्याचा पाळीव पोपट मंदिरात आणला होता. त्याने त्या पोपटाला पिंजऱ्यात ठेवले होते. तो पोपट खूप हुशार होता, त्याला पिंजऱ्याचे दार उघडून स्वतःहून बाहेर फिरायची सवय असावी.
त्या पोपटाने दोन-तीन वेळा पिंजरा उघडून बाहेर येण्याचा प्रयत्न केला. मी हे बघत होते, पण मालकाला माहित होते की ही जागा नवीन आहे आणि पोपटालाही ओळखीची नाही, त्यामुळे त्याने त्याला बाहेर येऊ दिले नाही. पण अखेर त्या पोपटाने पिंजऱ्याचे दार उघडलेच आणि तो बाहेर आला. तेवढ्यात कुठूनतरी अचानक एक मांजर आली आणि क्षणात तिने त्या पोपटाला पकडले. त्या असहाय्य मृत पक्ष्याला तोंडात धरून ती पळून गेली. त्या माणसाच्या कुटुंबाला खूप मोठा धक्का बसला, त्याची लहान मुलगी तर धाय मोकलून रडू लागली. आम्ही सर्वजण ही घटना पाहत होतो आणि त्या पोपटासाठी आम्हाला खूप वाईट वाटले. क्षणात त्याला आपला जीव गमवावा लागला होता.
दिवसभर आम्हा सर्वांच्या मनात खूप उत्साह होता, पण आता आम्ही खूप थकलो होतो. विवेकानंद केंद्रात रात्रीचे जेवण वाढले जाण्यापूर्वी आम्हाला लवकरात लवकर तिथे पोहोचायचे होते. जसे आपल्याकडे सहा आसनी रिक्षा (six-seater) सार्वजनिक वाहतुकीसाठी वापरतात, तसेच तिथे १६ आसनी ट्रॅक्स आणि मिनी बस रोजच्या प्रवासासाठी वापरल्या जातात.
त्या पोपटाचा आणि त्याच्या दुर्दैवाचा विचार करत, जड अंतःकरणाने मी कुमारी अम्मन मंदिरातून बाहेर पडले. दहा मिनिटे चालल्यानंतर आम्ही बस पकडण्याच्या नियमित थांब्यावर पोहोचलो. सुदैवाने आम्हाला एक मिनी बस मिळाली. आम्ही त्यात बसलो आणि परतीचा प्रवास सुरू झाला. माझ्या डोक्यात अजूनही त्या बिचाऱ्या पक्ष्याचाच विचार चालू होता आणि अचानक माझ्या डोळ्यासमोर अंधारी आली.
आमच्या बससोबत काहीतरी भयंकर घडल्याचे आम्हाला जाणवले. बसमध्ये कोणतेतरी स्थानिक गाणे चालू होते आणि बसचा वेग थोडा जास्तच होता. आमच्या ड्रायव्हरला काही समजायच्या आतच समोरून येणाऱ्या एका ट्रॅक्सने (Trax) आमच्या बसला समोरासमोर जोरात धडक दिली.
ड्रायव्हरचा जागीच मृत्यू झाला. देवाला भेटायची त्याला इतकी घाई झाली होती की, त्याने वाहतुकीच्या नियमांची पर्वा केली नाही आणि त्याची मोठी किंमत त्याला मोजावी लागली. त्या समोरच्या ट्रॅक्समधील चार जण जागीच मरण पावले आणि आमच्या मिनी बसमधील एकाचा मृत्यू झाला. धडक बसण्यापूर्वी डोळ्यासमोर अंधारी आली आणि क्षणभर सर्व काही थांबल्यासारखे वाटले.
मिनी बसच्या समोरच्या काचा फुटल्या आणि आघातामुळे आम्ही सगळे समोरच्या दिशेने फेकलो गेलो. या अपघातात तुषार आणि माझी ताई समोरच्या खिडकीतून बाहेर फेकले गेले, आणि सुदैवाने त्यांनाच सर्वात कमी दुखापत झाली. माझ्या आईचे कपाळ समोरच्या सीटच्या हँडलवर आदळले, तिला तीन टाके पडले. मी ड्रायव्हरच्या विरुद्ध बाजूला बसले होते, त्यामुळे धडकेचा जोरात फटका बसून मी समोरच्या सीटवर आदळले. माझे वरचे दात खालच्या ओठात रुतले आणि उजव्या डोळ्याच्या हाडाला (Orbital bone) फ्रॅक्चर झाले, जे कधीही भरून न येण्यासारखे होते.
वेगामुळे धडक बसताच आमची बस घसरली आणि डाव्या बाजूला पलटी झाली होती. आम्ही आधी एकमेकांना तपासले आणि मग आमच्या गटातील इतरांना शोधू लागलो.
मिनी बसमध्ये तुषार माझ्या विरुद्ध बाजूच्या सीटवर बसला होता आणि मी दुसऱ्या रांगेत त्याच्याकडे तोंड करून अशा प्रकारे बसले होते की मला तो दिसेल. ही दुर्दैवी घटना घडण्यापूर्वीच, एक माणूस त्याच्या थांब्यावर उतरला. दुसऱ्या सीटवर बसलेले जपे काका दरवाजाजवळच्या तुषारच्या जागेवर सरकले आणि त्यांच्या जागी, म्हणजे त्या उतरलेल्या माणसाच्या जागेवर तुषार जाऊन बसला.
यामुळे मला राग आला, कारण आता मला तुषार दिसत नव्हता. माझी ही प्रतिक्रिया खूप नैसर्गिक होती असे मला वाटते, कारण आमचे लग्न होऊन जेमतेम सहा महिने झाले होते (डिसेंबरमध्ये). त्यामुळे दिवे मंद असले तरी, माझ्या पतीकडे पाहण्याचा आणि त्याच्या सुंदर डोळ्यांचे कौतुक करण्याचा मला पूर्ण अधिकार होता. मी मनातच विचार करत होते की, तुषारशी बोलायचेच नाही, कारण त्याने जागा बदलल्यामुळे मला तो दिसत नव्हता.
तेवढ्यात, क्षणातच सर्वत्र मिट्ट अंधार पसरला. कोणाला काही कळण्यापूर्वीच, एक प्रचंड मोठा आवाज झाला आणि खिडकीच्या काचा तडतड आवाज करत सर्वत्र विखुरल्या गेल्या. जणू काही बॉम्बस्फोटच झाला होता आणि आमच्या आजूबाजूचे जग अंधारात बुडाले. आमच्या बसमध्ये सुरू असलेले ते स्थानिक गाणे थांबले होते. काही क्षण तिथे स्मशानशांतता पसरली आणि त्यानंतर अचानक लोकांच्या किंकाळ्या आणि रडण्याच्या आवाजाने परिसर भरून गेला.
तेव्हा सर्वांना काय झाले ते उमजले. आम्ही सगळे एकमेकांना तपासू लागलो. त्या १६ आसनी ट्रॅक्स आणि आमच्या मिनीबसच्या अपघातात पाच जणांचा मृत्यू झाला होता. माझी आई रस्त्याच्या कडेला बसली होती. ती इतकी घाबरली होती की ती रडू लागली आणि ओरडून आजूबाजूच्या लोकांना सांगण्याचा प्रयत्न करू लागली की, “आम्ही इथले नाही आहोत. आम्ही केंद्रात राहत आहोत. कृपया जाऊन तिथे या अपघाताची माहिती द्या, जेणेकरून केंद्राचे लोक आम्हाला वाचवायला येऊ शकतील.”
त्या अपघातात मलाही दुखापत झाली होती, पण मी कसेतरी स्वतःला सावरले आणि आईची काळजी घेण्यासाठी तिच्याकडे धावले. तुषार आणि ताई दोघेही समोरच्या खिडकीतून बसच्या बाहेर फेकले गेले होते. आणि सर्वांना आश्चर्य वाटले की, ते दोघेच असे होते ज्यांना अजिबात दुखापत झाली नव्हती. देवाने त्या दोघांना अलगद उचलून फुलासारखे जमिनीवर त्या मिनी बसच्या समोर नेऊन ठेवले होते.
दोघेही केंद्राचे कार्यकर्ते होते, त्यामुळे हे दोघे लगेच कामाला लागले. सगळ्यात पहिले तुषार आणि ताईंनी आधी स्वतःला तपासले, कुठे काही लागले आहे का ते पाहिले. मग मला आणि आईला पाहून खात्री केली की आम्ही ठीक आहोत ना. त्यानंतर उगार काका आणि जपे काकांना पाहायला हे दोघे पळाले. उगार काका ताईच्या जवळच्या सीटवर बसले असल्याने लगेच सापडले, पण जपे काका काही सापडले नाहीत.
ट्रॅक्स आणि आमच्या बसच्या टक्करमध्ये आमच्या बसची समोरची काच फुटली होती. बसमध्ये समोर बसलेले लोक समोरच्या फुटलेल्या खिडकीतून बाहेर पडायला लागले, पण मागच्या लोकांना काही बाहेर येता येईना. आणि आम्हाला एकदम लक्षात आले की, बस उलटलेली आहे. सगळ्या लोकांनी मिळून तिला आधी सरळ केले आणि एकदम लक्षात आले की, बसच्या दाराखाली कोणीतरी दबलेले आहे.
जवळ जाऊन पाहिले तर ते जपे काका होते. आम्हाला सगळ्यांना एकदम धक्का बसला. कोणाचाच विश्वास बसत नव्हता की, दिवसभर आमच्याबरोबर फिरणारे जपे काका आता आपल्यात नव्हते. बसच्या दाराखाली आल्याने जपे काकांच्या छातीचा पिंजरा एकदम चपटा झाला होता. जपे काकांचा हात, टीव्हीवर ‘टॉम अँड जेरी’मध्ये जसे दाखवतात की टॉमच्या अंगावरून एखादे रोड रोलर गेल्यावर त्याचे शरीर कसे इस्त्री केल्यासारखे सपाट होते आणि शरीराने अगदी सी-सॉ (see-saw) सारखा आकार घेतलेला असतो, अगदी तसाच सपाट आणि चपटा झाला होता.
या अपघातात पाच जणांचा मृत्यू झाल्यामुळे स्थानिक बातम्यांमध्ये लगेच बातमी आली. तिथले सगळे लोक लगेच आमच्या मदतीला धावले. केंद्रातून भानूजी आणि इतर कार्यकर्ते आले आणि बचाव कार्य लगेच सुरू झाले. आमची पहाटेची परतीची गाडी होती. पोलीस स्टेशन वगैरे औपचारिकता (formalities) पूर्ण करून आम्ही आईला घेऊन दवाखान्यात आलो. डॉक्टरांनी आईला तपासले. तिची जखम खोल होती, तिला टाके घालावे लागतील असा सल्ला दिला. आईचे टाके घालून झाल्यावर आणि मला प्रथमोपचार (first aid) मिळाल्यावर आम्ही केंद्रात परतलो. थोडावेळ आराम केला आणि आम्ही रेल्वे स्टेशनवर आलो.
या प्रसंगाला घडून आता २५ वर्षे पूर्ण झाली, तरी तो आत्ताच घडला आहे असा भास होतो. या प्रसंगाचे व्रण माझ्या मनात आजही इतके ताजे आहेत की, कन्याकुमारीला रॉक मेमोरिअल पाहिलेले आठवतही नाही. आता मी मनात ठरवले आहे की, मुलींना जेव्हा कन्याकुमारीला रॉक मेमोरिअल दाखवायला घेऊन जाईन, तेव्हा ते दृश्य मी माझ्या मनात साठवून ठेवेन.
सीमा तुषार
