कधी काळी माणसाचं आत्ममूल्य त्याच्या कर्तृत्वावर, स्वभावावर, संवेदनशीलतेवर आणि समाजाशी असलेल्या नात्यावर ठरत असे. घरातल्या वडिलधाऱ्यांच्या कौतुकाच्या शब्दांत, मित्रांच्या विश्वासात, विद्यार्थ्यांच्या आदरात किंवा वाचकांच्या मनापासून आलेल्या प्रतिसादात त्याला स्वतःचं मूल्य सापडत असे. पण आज काळ बदलला आहे. डिजिटल विश्वाच्या पडद्यावर “लाईक्स”, “कॉमेंट्स” आणि “फॉलोअर्स” यांच्या आकड्यांनी आत्ममूल्याचं नवं परिमाण तयार केलं आहे. प्रश्न असा आहे की या लाईक्सच्या युगात माणूस स्वतःला कुठे शोधतो आहे? आणि शोधताना तो स्वतःला हरवत तर नाही ना?
सोशल मीडियाच्या आगमनाने अभिव्यक्तीला नवं व्यासपीठ मिळालं. विचार, कला, साहित्य, छायाचित्रण, अनुभव – सगळं एका क्लिकवर जगापर्यंत पोहोचू लागलं. अभिव्यक्तीच्या या स्वातंत्र्याचं स्वागत व्हायलाच हवं. पण हळूहळू अभिव्यक्तीचं रूपांतर ‘प्रदर्शन’ात झालं. आपण काय आहोत यापेक्षा आपण कसे दिसतो, हे महत्त्वाचं ठरू लागलं. पोस्ट टाकल्यानंतर पहिल्यांदा डोळे लाईक्सच्या संख्येकडे जातात. प्रत्येक नवीन लाईक म्हणजे जणू एक छोटासा स्वीकार; आणि अपेक्षेपेक्षा कमी लाईक्स मिळाले की नकळत मनात एक पोकळी निर्माण होते.
ही पोकळी केवळ आकड्यांची नसते; ती आत्ममूल्याच्या हलक्याशा धक्क्याची असते. “माझं लिखाण एवढंच का?” “माझं फोटो एवढा साधा आहे का?” “लोकांना माझ्यात रस नाही का?” असे प्रश्न मनात उमटतात. हळूहळू आपली किंमत आपण स्वतः ठरवत नाही, ती इतरांच्या प्रतिसादावर अवलंबून राहते. बाह्य जगाच्या अंगठ्याच्या चिन्हावर आपला आत्मविश्वास उभा राहतो आणि त्याच चिन्हाच्या अभावात कोसळतो.
लाईक्सचं मानसशास्त्र अत्यंत सूक्ष्म आहे. प्रत्येक लाईक मेंदूत आनंदाची रसायने निर्माण करतो. त्यामुळे पुन्हा पुन्हा तीच अनुभूती मिळवण्याची इच्छा वाढते. आपण पोस्ट करताना नकळत विचार करतो “यावर किती लाईक्स येतील?” विषयाची निवडही लोकप्रियतेच्या निकषांवर ठरू लागते. आपल्या खऱ्या आवडी, वैचारिक धार, अस्सल भावना यांना कधी कधी बाजूला सारलं जातं. कारण लोकप्रियतेचा मोह आत्मप्रामाणिकतेपेक्षा मोठा वाटू लागतो.
या प्रक्रियेत सर्वांत मोठी हानी होते ती अस्सलतेची. प्रत्येकजण आपलं आयुष्य ‘संपादित’ करून मांडतो. आनंदाचे क्षण, सुंदर ठिकाणं, यशाचे प्रसंग हेच अधिक दिसतात. अपयश, संघर्ष, नैराश्य, एकाकीपणा हे क्वचितच शेअर केलं जातं. परिणामी एक आभासी परिपूर्णतेचं जग तयार होतं. हे जग पाहताना दुसऱ्याला वाटतं की सगळेच आनंदी आहेत, फक्त मीच कमी पडतोय. तुलना सुरू होते. आणि तुलना आत्ममूल्याला कुरतडत जाते.
विशेषतः तरुण पिढी या दबावाखाली अधिक येते. किशोरवयात स्वतःची ओळख घडत असते. या काळात बाह्य मान्यतेचा प्रभाव जास्त असतो. जर आत्ममूल्य लाईक्सवर आधारित असेल, तर प्रत्येक कमी प्रतिसाद मनाला खोलवर जखम करतो. काही जण तर पोस्ट डिलीट करतात, कारण अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नाही. म्हणजेच अभिव्यक्तीपेक्षा प्रतिसाद अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
परंतु आत्ममूल्य ही बाहेरून मिळणारी गोष्ट नाही. ते आतून येणारं भान आहे. आपण काय आहोत, आपल्यात काय क्षमता आहे, आपले गुणदोष कोणते याची जाणीव म्हणजे आत्ममूल्य. ते लाईक्सच्या संख्येवर अवलंबून नसतं. एखाद्या शांत व्यक्तीच्या मनातली प्रामाणिकता, एखाद्या लेखकाच्या शब्दांतील खोली, एखाद्या शिक्षकाच्या समर्पणातलं समाधान या गोष्टींचं मोजमाप लाईक्सने होत नाही.
आज प्रश्न असा आहे की आपण सोशल मीडियाचा वापर करतो की सोशल मीडिया आपल्याला वापरतो? आपण अभिव्यक्ती करतो की मान्यतेची भीक मागतो? जर आपल्या आनंदाचं, आत्मविश्वासाचं, अस्तित्वाचं केंद्र एखाद्या स्क्रीनवरच्या आकड्यांवर अवलंबून असेल, तर आपण नकळत स्वतःची सूत्रं दुसऱ्यांच्या हातात देतो आहोत.
यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग काय? सर्वप्रथम, डिजिटल सजगता आवश्यक आहे. सोशल मीडियावर असणं चुकीचं नाही; पण त्यावर अवलंबून असणं धोकादायक आहे. पोस्ट केल्यानंतर लाईक्सची संख्या सतत तपासण्याऐवजी स्वतःला विचारावं “मी जे व्यक्त झालीय/झालोय ते खरं आहे का?” जर उत्तर हो असेल, तर ते पुरेसं आहे. दुसरं म्हणजे तुलना टाळणं. प्रत्येकाचं आयुष्य वेगळं असतं. दुसऱ्याच्या हायलाइट्सशी आपल्या बिहाइंड द सीनची तुलना करणं अन्यायकारक आहे.
तिसरं आणि महत्त्वाचं म्हणजे ऑफलाईन आयुष्याला महत्त्व देणं. प्रत्यक्ष संवाद, पुस्तकांचं वाचन, निसर्गातला वेळ, कुटुंबासोबतचे क्षण हे आत्ममूल्याची मुळं घट्ट करतात. जेव्हा आपल्याला आपलं मूल्य स्वतःच्या नजरेत दिसू लागतं, तेव्हा बाह्य मान्यतेची गरज कमी होते.
लाईक्सच्या युगात आत्ममूल्य हरवत नाही; आपणच ते चुकीच्या ठिकाणी शोधू लागतो. आत्ममूल्य हे स्क्रीनच्या प्रकाशात नसतं; ते अंतर्मनाच्या शांत कोपऱ्यात असतं. तिथे पोहोचण्यासाठी थोडा विराम घ्यावा लागतो, स्वतःशी संवाद साधावा लागतो. जेव्हा आपण स्वतःला स्वीकारतो, तेव्हा जगाने किती लाईक्स दिले याला फारसं महत्त्व उरत नाही.
कदाचित आजची खरी क्रांती म्हणजे स्वतःवर विश्वास ठेवणं. लाईक्स मिळाले तर आनंद घ्यावा; पण न मिळाले तरी स्वतःची किंमत कमी करू नये. कारण माणसाचं मूल्य त्याच्या अंगठ्याच्या चिन्हात नसतं; ते त्याच्या अंतःकरणातल्या प्रकाशात असतं. आणि तो प्रकाश कोणत्याही स्क्रीनपेक्षा अधिक तेजस्वी, अधिक टिकाऊ आणि अधिक खरा असतो. तुम्हाला काय वाटतं ?
