गझल – एक हृदयस्पर्शी प्रवास भाग १

चला, सुरुवात करूया सोप्या भाषेत. समजा तुम्ही उशिरा रात्री एकटे बसलात, फोन स्क्रोल करताय, पण मन कुठेतरी हरवलंय. एखादी जुनी आठवण डोक्यात घुसलीय, एखादं गाणं ऐकलं की डोळ्यात पाणी आलं, किंवा एखाद्या व्यक्तीला विचार करून हसू आलं – पण ते हसू दुःखी होतं. अशा वेळी शब्द नसतात, फक्त भावना असतात.

गझल म्हणजे नेमकं तेच – त्या शब्दाशिवायच्या भावनांना शब्द देणारी कला. ही कविता नाही, ही mood आहे. ही vibe आहे. हा emotional vent आहे.

गझल ऐकताना किंवा वाचताना वाटतं – “हे तर माझ्यासोबतचं झालंय!” बरोबर? कारण गझल कधीच कथानक सांगत नाही, ती स्थिती सांगते. ती म्हणते – “तू एकटाच नाहीस हे जाणून घे.”

मराठीत गझल – डेसी व्हायब्स

मराठीत गझल आली २०व्या शतकात. सुरेश भट, मंगेश पाडगावकर, विंदा करंदीकर, प्रभाकर पाध्ये यांनी तिला मराठी मनाची सरळ, थेट, emotional स्टाइल दिली. आणि आता संजय खेडेकर, मिलिंद जोशी, विजयदेव नारायण सारखे कवी मराठी गझलला नवी उंची देताहेत.

आज मराठीत गझल म्हणजे 'कोरडी कविता' नव्हे, तर 'आपलीच गोष्ट' वाटते. कारण तिच्यात मराठी माणसाची नाट्यमयता, विनोद, वेदना सगळं येतं.

गझलची रचना – बंधनं आहेत, पण कलात्मक

गझलला काही rules आहेत. पण त्या rules मुळे ती आणखी कमाल होते. अगदी तुमच्या Instagram feed सारखी – एक aesthetic, पण छान.

अ. शेर (Couplet) – गझलचा एकक

दोन ओळींच्या एका ब्लॉकला 'शेर' म्हणतात. प्रत्येक शेर स्वतंत्र असतो, पण एकाच theme ला जोडलेला असतो. म्हणजे तुम्ही कोणताही शेर उचलून वाचू शकता, तरीही पूर्ण वाटेल. हा गझलचा USP आहे.

उदा. गालिबचा शेर:

“दिल-ए-नादान तुझे हुआ क्या है? आखिर इस दर्द की दवा क्या है?”

जरा वाचा – दोनच ओळी, पण किती deep!

आ. मतला (Matla) – पहिला शेर

गझलचा पहिला शेर म्हणजे 'pilot episode' सारखा. त्यात गझलचा mood, भाषा, काफिया, रदीफ – सगळं सेट होतं. याच्या दोन्ही ओळी एकाच लयीत आणि एकाच काफिया-रदीफमध्ये असतात.

इ. मक्ता (Makta) – शेवटचा शेर

शेवटचा शेर म्हणजे 'grand finale' – जिथे कवी आपलं तखल्लुस (pen name) वापरतो. हा शेर बहुधा sarcastic, philosophical, emotional असतो. गालिबचा मक्ता:

“हम ने माना, गालिब, तुझे शायर समझ लिया, पर इसमें भी कोई शर्त है, ये नहीं कि हम न सुनें!”

बघा, किती cool आहे! एकदम तुमचा एखादा friend तुम्हाला टोमणा मारतोय.

ई. काफिया (Qaafiya) – सारखा ध्वनी

प्रत्येक शेराच्या दुसऱ्या ओळीच्या शेवटी एक सारखा ध्वनी येतो. त्याला 'काफिया' म्हणतात. उदा. 'दिल', 'मिल', 'खिल' – 'इल' हा काफिया.

उ. रदीफ (Radeef) – पुनरावृत्ती होणारा शब्द

काफियानंतर जो शब्द repeat होतो, तो रदीफ. उदा. 'है', 'ना', 'दिल' – हे रदीफ.

“तुझी आठवण दिल में बसी है, कसी है तेरी दिल में, कसी है!”

'है' हा येथे रदीफ.

ए. बहर (Beher) – लय / मीटर

गझलची प्रत्येक ओळ ठराविक लय (metre) मध्ये बसते. याला 'बहर' म्हणतात. सर्व शेरांना एकच बहर असावी लागते. जसं तुमचा playlist चा beat सारखा असेल तर छान वाटतं, नाही?