घरातला दिवस उगवायचाही असतो, तोवर तिच्या दिवसाची सुरुवात झालेली असते. कधी कधी तर गजराच्या आधीच तिचे डोळे उघडतात. घरात सगळे गाढ झोपलेले असतात, पण स्वयंपाकघरातल्या भांड्यांची खणखण, गॅस लायटरचा आवाज आणि चहाच्या वाफेतून उठणारा सुवास सांगत असतो की घरातली स्त्री जागी झाली आहे. दिवसाची पहिली किरणे खिडकीतून आत येईपर्यंत तिच्या मनात आधीच कामांची एक लांबलचक यादी तयार झालेली असते. कोणाला डबा द्यायचा, सगळ्यांसाठी नाश्ता करायचा, मुलांना शाळेत पाठवायचे, घर आवरायचे, बाजार करायचा… आणि या सगळ्या गडबडीत कुठेतरी तिचा स्वतःचा माझा वेळ मात्र हरवलेला असतो.
माझा वेळ ही संकल्पना मुळात फार साधी आहे. माणसाने स्वतःसाठी काही क्षण राखून ठेवणे. स्वतःशी बोलण्यासाठी, स्वतःला ऐकण्यासाठी, कधी काही न करता फक्त शांत बसण्यासाठी. पण स्त्रीच्या आयुष्यात हे क्षण इतके दुर्मिळ का असतात, हा प्रश्न विचारला की त्यामागे फक्त वेळेची कमतरता नाही, तर शतकानुशतकांची एक मानसिक आणि सामाजिक रचना उभी राहते.
भारतीय समाजरचनेत स्त्रीला सुरुवातीपासूनच इतरांसाठी जगणारी अशी ओळख दिली गेली आहे. मुलगी असताना ती घरातल्या सगळ्यांची काळजी घेणारी, बहीण असताना भावाच्या मागे उभी राहणारी, पत्नी झाल्यावर नवऱ्याच्या गरजा पूर्ण करणारी आणि आई झाल्यावर मुलांसाठी स्वतःला पूर्णपणे अर्पण करणारी. या सगळ्या भूमिकांमध्ये तिचे अस्तित्व इतके विखुरलेले असते की तिच्या स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वासाठी जागाच उरत नाही. जणू तिच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू मी नसून आपण असतो.
ही गोष्ट केवळ बाह्य कामांच्या ओझ्यापुरती मर्यादित नाही. स्त्रीच्या मनावरही अनेक अदृश्य जबाबदाऱ्या असतात. घरातल्या प्रत्येकाच्या आवडीनिवडी, त्यांचे आरोग्य, त्यांची चिंता, त्यांचे यशअपयश.. हे सगळे ती मनात साठवून ठेवते. कधी कधी तिच्या मनाचा हा भार इतका मोठा असतो की स्वतःबद्दल विचार करण्यासाठीही तिच्याकडे ऊर्जा उरत नाही. अशा वेळी माझा वेळ हा शब्द तिला स्वार्थीपणासारखा वाटू लागतो.
खरं तर समाजानेही तिला तसेच शिकवलेले असते. लहानपणापासूनच मुलींना सांगितले जाते घर सांभाळायचं असतं, सगळ्यांचा विचार करायचा असतो, स्वतःपेक्षा इतरांना महत्त्व द्यायचं असतं. या शिकवणीत कुठेही स्वतःसाठी थोडा वेळ काढ असे सांगितले जात नाही. परिणामी स्त्री जेव्हा स्वतःसाठी काही क्षण मागते, तेव्हा तिच्या मनात एक प्रकारची अपराधी भावना तयार होते. जणू ती कुटुंबापासून काहीतरी चोरून घेत आहे.
या सगळ्या प्रक्रियेत माझा वेळ हा केवळ वेळ नसून एक मानसिक जागा असते. जिथे माणूस स्वतःला पुन्हा शोधतो, स्वतःच्या इच्छा-आकांक्षा समजून घेतो. पण स्त्रीच्या आयुष्यात ही जागा निर्माण होण्याआधीच अनेक जबाबदाऱ्या तिला वेढून टाकतात. सकाळपासून रात्रीपर्यंत तिचे आयुष्य इतरांच्या गरजांभोवती फिरत राहते. दिवस संपता संपता ती इतकी थकलेली असते की स्वतःसाठी वेळ काढण्याची इच्छा असूनही ती झोपेच्या आधीन होते.
तंत्रज्ञानाच्या या युगात परिस्थिती थोडी बदलली आहे, असे वरवर वाटते. वॉशिंग मशीन, मिक्सर, गॅस, मोबाईल या सगळ्यामुळे स्त्रीचे श्रम कमी झाले असावेत असे आपण समजतो. पण वास्तवात तिच्या जबाबदाऱ्या मात्र कमी झालेल्या नाहीत. उलट आजची स्त्री घराबरोबरच बाहेरची नोकरीही सांभाळते. ऑफिसचे काम, घरची जबाबदारी, मुलांचे शिक्षण, समाजातील अपेक्षा या सगळ्यांच्या मधोमध तिचा स्वतःचा वेळ अजूनच कमी होत जातो.
यामध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की स्त्री स्वतःही कधी कधी स्वतःला विसरते. तिच्या मनात इतकी वर्षे रुजलेली त्यागाची प्रतिमा इतकी मजबूत असते की ती स्वतःसाठी वेळ काढणे ही गोष्टच अनावश्यक वाटू लागते. एखादी स्त्री शांतपणे बसून पुस्तक वाचत असेल किंवा काही न करता खिडकीतून बाहेर पाहत असेल, तर घरातल्या कुणालाही सहज प्रश्न पडतो… काय झालं? काही काम नाही का? हा प्रश्न छोटा असला तरी त्यामागे एक मोठी मानसिकता दडलेली असते. स्त्री नेहमी कामात असली पाहिजे.
परंतु माणूस म्हणून जगण्यासाठी माझा वेळ अत्यंत आवश्यक असतो. जसे शरीराला विश्रांती लागते, तसेच मनालाही शांततेचे काही क्षण लागतात. हे क्षण माणसाला स्वतःशी पुन्हा जोडतात. स्त्रीला जर स्वतःसाठी थोडा वेळ मिळाला, तर ती अधिक आनंदी, अधिक सर्जनशील आणि अधिक संवेदनशील बनू शकते. तिच्या मनात दडलेली अनेक स्वप्ने, अनेक कल्पना त्या वेळेत आकार घेऊ शकतात.
कधी कधी माझा वेळ हा फार मोठा नसतो. तो कदाचित फक्त दहा मिनिटांचा असतो. सकाळच्या चहाबरोबर शांतपणे बसण्याचा, एखादे पान वाचण्याचा, एखादे गाणे ऐकण्याचा किंवा फक्त आकाशाकडे पाहण्याचा. पण हे दहा मिनिटेही स्त्रीला स्वतःची जाणीव करून देतात. ती केवळ कोणाची आई, पत्नी किंवा मुलगी नाही; ती स्वतः एक स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व आहे.
आजच्या बदलत्या काळात ही जाणीव अधिक महत्त्वाची ठरते. कारण स्त्री जितकी स्वतःला समजून घेईल, तितकी ती समाजालाही अधिक समजून घेऊ शकेल. तिच्या आयुष्यात माझा वेळ असणे म्हणजे कुटुंबापासून दूर जाणे नाही, तर स्वतःला समृद्ध करणे आहे. आणि समृद्ध स्त्रीच कुटुंबाला खऱ्या अर्थाने समृद्ध करू शकते.
म्हणूनच कदाचित आता हा प्रश्न फक्त स्त्रीचा राहिलेला नाही, तर संपूर्ण समाजाचा आहे. आपण घरातल्या स्त्रीला तिचा माझा वेळ देतो का? तिच्या शांततेचा, तिच्या एकांताचा आदर करतो का? की अजूनही तिच्या प्रत्येक क्षणावर कामाचा भार टाकतो?
कदाचित उत्तर शोधण्याची वेळ आता आली आहे. कारण ज्या दिवशी स्त्रीच्या आयुष्यात माझा वेळ सहजपणे येईल, त्या दिवशी तिच्या चेहऱ्यावर दिसणारे समाधान हे फक्त तिचे राहणार नाही. ते संपूर्ण कुटुंबाच्या आनंदाचे कारण ठरेल. त्या काही क्षणांत ती स्वतःला पुन्हा भेटेल, आणि कदाचित तेव्हाच तिचे आयुष्य केवळ जबाबदाऱ्यांचे ओझे न राहता एक सुंदर, अर्थपूर्ण प्रवास बनेल.
