“…
अपार नभ हे माथ्यावरती
असंख्य वारे त्यावर तरती
सहारातल्या रेतीचा कण
तशी तेवढी माझी धरती.
…
~ कुसुमाग्रज”
.
कविवर्य कुसुमाग्रजांनी या ओळींमधून विश्वाच्या अथांगतेचे आणि पृथ्वीच्या सूक्ष्मतेचे मार्मिक वर्णन केले आहे. आपण जेव्हा पडद्यावर अंतराळवीर आणि त्यांच्या मागे दिसणारी संपूर्ण गोल पृथ्वी एकाच फ्रेम मधे पाहतो, तेव्हा आपल्याला त्या विशालतेचा विसर पडतो. मालिका किंवा चित्रपटांमध्ये दिसणारे हे दृश्य दिसायला सुंदर असले, तरी ते वैज्ञानिक वास्तवापासून खूप वेगळे असते.
.
एकाच फ्रेममध्ये दोन विश्वे शक्य असतिल का?
.
अंतराळातील अंतरे आणि वस्तूंचा आकार समजून घेण्यासाठी एक वैचारिक प्रयोग करूया. जर एखाद्या अंतराळ वैज्ञानिकाचा स्पष्ट फोटो काढायचा असेल, तर कॅमेरा त्याच्या जवळ असावा लागतो. अशा वेळी त्याच्या मागे पृथ्वीचा पूर्ण गोल कधीच दिसू शकत नाही; त्याऐवजी पृथ्वीचा केवळ एक अवाढव्य निळा वक्र भाग (Horizon) दिसेल, जो एखाद्या अथांग भिंतीसारखा वाटेल. पृथ्वी इतकी मोठी आहे की, एका माणसाच्या शेजारी तिचा पूर्ण आकार टिपणे कॅमेऱ्याला शक्यच नाही.
.
आणि समजा, आपण इतके दूर गेलो की संपूर्ण पृथ्वीचा गोल कॅमेऱ्याच्या फ्रेममध्ये मावेल, तर त्या विशाल गोलासमोर तो सहा फुटांचा अंतराळवीर एका सूक्ष्म कणासारखाही दिसणार नाही. तो त्या गडद काळोखात पूर्णपणे अदृश्य होऊन जाईल.
.
'स्पेस स्टेशन' आणि कॅमेऱ्याची मर्यादा
.
येथे अनेकांना असा प्रश्न पडू शकतो की, जर अंतराळवीर कॅमेऱ्याच्या अगदी जवळ उभा राहिला आणि पृथ्वी मागे खूप दूर असेल, तर दोघेही एकाच फोटोत दिसू शकतील ना? तांत्रिकदृष्ट्या हे ऐकायला सोपे वाटते, पण प्रत्यक्षात यात दोन मोठे अडथळे आहेत.
.
१. एक म्हणजे फोकसची अडचण. कॅमेरा लेन्सची एक मर्यादा असते. जर कॅमेरा ५ फुटांवरच्या अंतराळवीरावर फोकस करेल, तर हजारो किलोमीटर दूर असलेली पृथ्वी 'ब्लर' किंवा अंधुक दिसेल. आणि जर पृथ्वीच्या स्पष्ट चित्रासाठी फोकस केला, तर समोरचा अंतराळवीर केवळ एक काळी सावली (Silhouette) वाटेल. दोघांनाही एकाच वेळी 'शार्प' दाखवणे नैसर्गिकरीत्या अशक्य आहे.
.
२. दुसरे म्हणजे अंतराळातील स्थान. आपले आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) पृथ्वीपासून फक्त ४०० किलोमीटरवर आहे. इथून पृथ्वी इतकी अवाढव्य दिसते की तिचा पूर्ण गोल पाहणे अशक्य आहे. पृथ्वीचा पूर्ण गोल दिसण्यासाठी तुम्हाला पृथ्वीपासून किमान ३०,००० किलोमीटर दूर जावे लागेल. इतक्या लांब मानवी मोहिमा जात नाहीत (केवळ चंद्र मोहिमेत हे शक्य होते). त्यामुळे मालिकांमध्ये जे दृश्य ४००-५०० किमी अंतरावर दाखवले जाते, त्यात पूर्ण पृथ्वी दाखवणे हा केवळ एक 'स्पेशल इफेक्ट' असणार.
.
सूक्ष्मतेचे गणित – आपण आणि बॅक्टेरिया
.
हे गणित वेगळ्या पद्धतीने समजून घेण्यासाठी आपल्या शरीराचे उदाहरण घेऊया. आपल्या शरीरावर लाखो बॅक्टेरिया (जिवाणू) असतात. समजा, आपल्याला एका बॅक्टेरियाचा फोटो आपल्या शरीरासोबत काढायचा आहे.
.
जर बॅक्टेरिया स्पष्ट हवा असेल, तर आपल्याला 'मायक्रोस्कोपिक' झूम करावे लागेल. अशा वेळी फोटोत फक्त तो बॅक्टेरिया आणि तुमच्या शरीराच्या केवळ एक-दोन पेशीच दिसतील. पूर्ण मानवी शरीर त्या फ्रेममध्ये दिसणे अशक्य आहे.
.
जर पूर्ण माणूस फोटोत हवा असेल तर कॅमेरा लांब न्यावा लागेल. या फोटोत माणूस तर स्पष्ट दिसेल, पण त्या माणसाच्या अंगावर असलेला तो छोटासा बॅक्टेरिया तिथे असूनही 'अदृश्य' असेल.
.
नेमके हेच नाते एका अंतराळवीराचे आणि पृथ्वीचे आहे. जेव्हा आपण अंतराळवीराला पाहतो, तेव्हा पृथ्वी अथांग असते; आणि जेव्हा पृथ्वीचा पूर्ण गोल पाहतो, तेव्हा अंतराळवीर केवळ एक 'अणुरेणू' ठरतो.
.
प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ कार्ल सेगन यांनी 'पेल ब्लू डॉट' (Pale Blue Dot) या संकल्पनेद्वारे हेच सांगितले होते. अब्जावधी किलोमीटर दूरवरून काढलेल्या फोटोत आपली पृथ्वी केवळ एका प्रकाशाच्या ठिपक्यासारखी दिसते. तिथे देशांच्या सीमा, माणसं, इमारती काहीच दिसत नाही.
.
मालिकांमध्ये दाखवले जाणारे चित्रण फसवे असते कारण त्यांना 'दृश्य' प्रभावी करायचे असते. पण वास्तव हे कुसुमाग्रजांच्या कवितेसारखेच आहे. आपली पृथ्वी म्हणजे सहारा वाळवंटातील वाळूचा एक छोटासा कण आहे. या कणावर राहणारा माणूस तर त्याहूनही सूक्ष्म आहे. विज्ञानाचा हा अवाढव्य 'स्केल' समजून घेणे, हेच खऱ्या अर्थाने विश्वाचे आकलन करणे आहे.
अपार नभ हे माथ्यावरती
असंख्य वारे त्यावर तरती
सहारातल्या रेतीचा कण
तशी तेवढी माझी धरती.
…
~ कुसुमाग्रज”
.
कविवर्य कुसुमाग्रजांनी या ओळींमधून विश्वाच्या अथांगतेचे आणि पृथ्वीच्या सूक्ष्मतेचे मार्मिक वर्णन केले आहे. आपण जेव्हा पडद्यावर अंतराळवीर आणि त्यांच्या मागे दिसणारी संपूर्ण गोल पृथ्वी एकाच फ्रेम मधे पाहतो, तेव्हा आपल्याला त्या विशालतेचा विसर पडतो. मालिका किंवा चित्रपटांमध्ये दिसणारे हे दृश्य दिसायला सुंदर असले, तरी ते वैज्ञानिक वास्तवापासून खूप वेगळे असते.
.
एकाच फ्रेममध्ये दोन विश्वे शक्य असतिल का?
.
अंतराळातील अंतरे आणि वस्तूंचा आकार समजून घेण्यासाठी एक वैचारिक प्रयोग करूया. जर एखाद्या अंतराळ वैज्ञानिकाचा स्पष्ट फोटो काढायचा असेल, तर कॅमेरा त्याच्या जवळ असावा लागतो. अशा वेळी त्याच्या मागे पृथ्वीचा पूर्ण गोल कधीच दिसू शकत नाही; त्याऐवजी पृथ्वीचा केवळ एक अवाढव्य निळा वक्र भाग (Horizon) दिसेल, जो एखाद्या अथांग भिंतीसारखा वाटेल. पृथ्वी इतकी मोठी आहे की, एका माणसाच्या शेजारी तिचा पूर्ण आकार टिपणे कॅमेऱ्याला शक्यच नाही.
.
आणि समजा, आपण इतके दूर गेलो की संपूर्ण पृथ्वीचा गोल कॅमेऱ्याच्या फ्रेममध्ये मावेल, तर त्या विशाल गोलासमोर तो सहा फुटांचा अंतराळवीर एका सूक्ष्म कणासारखाही दिसणार नाही. तो त्या गडद काळोखात पूर्णपणे अदृश्य होऊन जाईल.
.
'स्पेस स्टेशन' आणि कॅमेऱ्याची मर्यादा
.
येथे अनेकांना असा प्रश्न पडू शकतो की, जर अंतराळवीर कॅमेऱ्याच्या अगदी जवळ उभा राहिला आणि पृथ्वी मागे खूप दूर असेल, तर दोघेही एकाच फोटोत दिसू शकतील ना? तांत्रिकदृष्ट्या हे ऐकायला सोपे वाटते, पण प्रत्यक्षात यात दोन मोठे अडथळे आहेत.
.
१. एक म्हणजे फोकसची अडचण. कॅमेरा लेन्सची एक मर्यादा असते. जर कॅमेरा ५ फुटांवरच्या अंतराळवीरावर फोकस करेल, तर हजारो किलोमीटर दूर असलेली पृथ्वी 'ब्लर' किंवा अंधुक दिसेल. आणि जर पृथ्वीच्या स्पष्ट चित्रासाठी फोकस केला, तर समोरचा अंतराळवीर केवळ एक काळी सावली (Silhouette) वाटेल. दोघांनाही एकाच वेळी 'शार्प' दाखवणे नैसर्गिकरीत्या अशक्य आहे.
.
२. दुसरे म्हणजे अंतराळातील स्थान. आपले आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) पृथ्वीपासून फक्त ४०० किलोमीटरवर आहे. इथून पृथ्वी इतकी अवाढव्य दिसते की तिचा पूर्ण गोल पाहणे अशक्य आहे. पृथ्वीचा पूर्ण गोल दिसण्यासाठी तुम्हाला पृथ्वीपासून किमान ३०,००० किलोमीटर दूर जावे लागेल. इतक्या लांब मानवी मोहिमा जात नाहीत (केवळ चंद्र मोहिमेत हे शक्य होते). त्यामुळे मालिकांमध्ये जे दृश्य ४००-५०० किमी अंतरावर दाखवले जाते, त्यात पूर्ण पृथ्वी दाखवणे हा केवळ एक 'स्पेशल इफेक्ट' असणार.
.
सूक्ष्मतेचे गणित – आपण आणि बॅक्टेरिया
.
हे गणित वेगळ्या पद्धतीने समजून घेण्यासाठी आपल्या शरीराचे उदाहरण घेऊया. आपल्या शरीरावर लाखो बॅक्टेरिया (जिवाणू) असतात. समजा, आपल्याला एका बॅक्टेरियाचा फोटो आपल्या शरीरासोबत काढायचा आहे.
.
जर बॅक्टेरिया स्पष्ट हवा असेल, तर आपल्याला 'मायक्रोस्कोपिक' झूम करावे लागेल. अशा वेळी फोटोत फक्त तो बॅक्टेरिया आणि तुमच्या शरीराच्या केवळ एक-दोन पेशीच दिसतील. पूर्ण मानवी शरीर त्या फ्रेममध्ये दिसणे अशक्य आहे.
.
जर पूर्ण माणूस फोटोत हवा असेल तर कॅमेरा लांब न्यावा लागेल. या फोटोत माणूस तर स्पष्ट दिसेल, पण त्या माणसाच्या अंगावर असलेला तो छोटासा बॅक्टेरिया तिथे असूनही 'अदृश्य' असेल.
.
नेमके हेच नाते एका अंतराळवीराचे आणि पृथ्वीचे आहे. जेव्हा आपण अंतराळवीराला पाहतो, तेव्हा पृथ्वी अथांग असते; आणि जेव्हा पृथ्वीचा पूर्ण गोल पाहतो, तेव्हा अंतराळवीर केवळ एक 'अणुरेणू' ठरतो.
.
प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ कार्ल सेगन यांनी 'पेल ब्लू डॉट' (Pale Blue Dot) या संकल्पनेद्वारे हेच सांगितले होते. अब्जावधी किलोमीटर दूरवरून काढलेल्या फोटोत आपली पृथ्वी केवळ एका प्रकाशाच्या ठिपक्यासारखी दिसते. तिथे देशांच्या सीमा, माणसं, इमारती काहीच दिसत नाही.
.
मालिकांमध्ये दाखवले जाणारे चित्रण फसवे असते कारण त्यांना 'दृश्य' प्रभावी करायचे असते. पण वास्तव हे कुसुमाग्रजांच्या कवितेसारखेच आहे. आपली पृथ्वी म्हणजे सहारा वाळवंटातील वाळूचा एक छोटासा कण आहे. या कणावर राहणारा माणूस तर त्याहूनही सूक्ष्म आहे. विज्ञानाचा हा अवाढव्य 'स्केल' समजून घेणे, हेच खऱ्या अर्थाने विश्वाचे आकलन करणे आहे.
