आपल्या समाजात ‘चांगली बाई’ हा शब्द ऐकला की डोळ्यांसमोर एक ठराविक प्रतिमा उभी राहते. शांत, संयमी, कष्टाळू, सगळ्यांचा विचार करणारी, स्वतःच्या इच्छा-आकांक्षा मागे ठेवणारी. तिच्या चेहऱ्यावर नेहमीच एक मृदू हास्य असते, आवाज कधीच चढत नाही, राग जणू तिला माहीतच नसतो. घरातल्या प्रत्येकाची काळजी घेणारी, स्वतःसाठी काही न मागणारी, आणि आपल्या त्यागातूनच आपले अस्तित्व शोधणारी. या प्रतिमेला आपण आदर्श मानतो, गौरवतो, आणि नकळत प्रत्येक स्त्रीच्या मनावर तीच छाप उमटवत राहतो. पण या ‘चांगली बाई’ या संकल्पनेच्या मागे एक अदृश्य बेडी दडलेली आहे, जी स्त्रीला बांधून ठेवते. हळुवार, पण घट्ट.
ही बेडी लोखंडाची नसते, त्यामुळे तिचा आवाजही होत नाही. ती शब्दांची, अपेक्षांची आणि संस्कारांची बनलेली असते. लहानपणापासून मुलींना शिकवले जाते. हळू बोलायचं, जास्त हसायचं नाही, राग दाखवायचा नाही, घरात सगळ्यांना आधी ठेवायचं. या शिकवणीतून ‘चांगली बाई’ होण्याचा मार्ग तयार होतो. या मार्गावर चालताना स्त्री स्वतःला जपते की हरवते, हा प्रश्न मात्र फारसा विचारला जात नाही.
‘चांगली बाई’ म्हणजे नेमकं काय? ती जी कधी विरोध करत नाही? जी स्वतःच्या मतांना गप्प बसवते? जी प्रत्येक परिस्थितीत समजूतदारपणे वागते, जरी आतून तिला असहमत वाटत असले तरी? या सगळ्या अपेक्षा इतक्या खोलवर रुजलेल्या असतात की स्त्री स्वतःही त्यांना प्रश्न विचारायला घाबरते. कारण या चौकटीबाहेर जाणं म्हणजे ‘वाईट बाई’ ठरण्याचा धोका.
या अदृश्य बेडीची खरी ताकद इथेच आहे. ती स्त्रीला बांधते, पण तिला त्या बंधनाची जाणीवही होऊ देत नाही. ती तिच्या स्वभावाचा भाग बनते. स्त्री जेव्हा स्वतःसाठी काही बोलू पाहते, तेव्हा तिच्या मनातच एक आवाज उठतो…हे योग्य नाही, लोक काय म्हणतील?, मी स्वार्थी तर ठरणार नाही ना? हा आवाज समाजाचा असतो, पण तो इतका आतमध्ये रुजलेला असतो की तो तिचाच वाटतो.
या प्रक्रियेत स्त्री हळूहळू स्वतःपासून दूर जाऊ लागते. तिच्या आवडी-निवडी, तिची स्वप्ने, तिच्या इच्छा..हे सगळं मागे पडतं. ती सगळ्यांसाठी जगते, पण स्वतःसाठी जगण्याची परवानगी तिला मिळत नाही. आणि कधी कधी तर ती स्वतःलाच ती परवानगी देत नाही.
घरातली ‘चांगली बाई’ सगळ्यांना हवी असते. कारण ती घर सुरळीत चालवते, तक्रारी करत नाही, कोणालाही त्रास देत नाही. पण या सुरळीतपणाच्या मागे तिच्या मनात किती संघर्ष चालू असतो, हे क्वचितच कुणाच्या लक्षात येतं. तिच्या शांततेत किती न बोललेले शब्द असतात, तिच्या हास्यामागे किती न दिसणारे थकवे असतात. हे जाणून घेण्याची गरज समाजाला फारशी वाटत नाही.
ही बेडी केवळ घरापुरती मर्यादित नाही. समाजात, कामाच्या ठिकाणी, नात्यांमध्ये…सगळीकडे ‘चांगली बाई’ असण्याची अपेक्षा तिच्या मागे येते. ती ठामपणे आपले मत मांडते तर तिला उद्धट म्हटलं जातं. ती स्वतःसाठी वेळ काढते, तर तिला स्वार्थी ठरवलं जातं. ती स्वतःच्या मर्यादा आखते, तर तिला कठोर म्हणतात. म्हणजेच, तिच्या प्रत्येक स्वतंत्र पावलावर या अदृश्य बेड्या तिला रोखण्याचा प्रयत्न करतात.
पण प्रश्न असा आहे की चांगुलपणा म्हणजे नेमकं काय? स्वतःला सतत मागे ठेवणं, स्वतःच्या भावनांना दडपणं, आणि इतरांच्या अपेक्षांनुसार जगणं…हे खरोखरच चांगुलपणाचं लक्षण आहे का? की हा एक सामाजिक साचा आहे, जो स्त्रीला एका ठराविक चौकटीत बसवण्यासाठी तयार केला गेला आहे?
खरं तर प्रत्येक माणूस अपूर्ण असतो. त्याला राग येतो, तो कधी कधी थकतो, त्याला स्वतःसाठी वेळ हवा असतो. स्त्रीही त्याला अपवाद नाही. पण ‘चांगली बाई’ या संकल्पनेत तिच्या या मानवी पैलूंना जागाच नसते. तिला एका आदर्श प्रतिमेत बसवण्याचा प्रयत्न केला जातो. जिथे ती नेहमी समजूतदार, नेहमी त्यागी, आणि नेहमी शांत असते.
या संकल्पनेचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे स्त्रीच्या आत्मभानावर होतो. ती स्वतःला इतरांच्या नजरेतून पाहायला लागते. मी चांगली आहे का? हा प्रश्न तिच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू बनतो. आणि या प्रश्नाचं उत्तर मिळवण्यासाठी ती स्वतःला सतत बदलत राहते, जुळवून घेत राहते.
पण मैत्रिणींनो आता या संकल्पनेला पुन्हा एकदा पाहण्याची खरंच गरज भासत आहे. ‘चांगली बाई’ असणं म्हणजे स्वतःला विसरणं नव्हे. उलट, स्वतःला ओळखून, स्वतःच्या भावनांना मान्यता देऊन, आणि स्वतःच्या मर्यादा ठरवून जगणं हेच खऱ्या अर्थाने चांगुलपणाचं लक्षण असायला हवं.
स्त्री जेव्हा स्वतःसाठी उभी राहते, तेव्हा ती वाईट ठरत नाही. ती फक्त स्वतःशी प्रामाणिक राहते. ती जेव्हा नाही म्हणते, तेव्हा ती कुणाला दुखावत नाही. ती स्वतःला जपते. आणि ती जेव्हा स्वतःच्या आनंदाला महत्त्व देते, तेव्हा ती कुटुंबापासून दूर जात नाही. ती अधिक पूर्ण होते.
या अदृश्य बेड्या तोडणं सोपं नाही. कारण त्या बाहेरून घातलेल्या नसतात; त्या आतून रुजलेल्या असतात. पण प्रत्येक छोटं पाऊल महत्त्वाचं असतं. स्वतःसाठी काही वेळ काढणं, स्वतःच्या भावनांना ऐकणं, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे स्वतःला चांगली किंवा वाईट या चौकटीत न मोजणं.
कारण स्त्री ही फक्त ‘चांगली बाई’ नसते. ती एक माणूस असते. भावना असलेली, स्वप्नं असलेली, कधी मजबूत, कधी नाजूक. आणि जेव्हा ती या सगळ्या पैलूंना स्वीकारते, तेव्हा ती कोणत्याही संकल्पनेच्या पलीकडे जाऊन स्वतःची एक नवी ओळख तयार करते.
कदाचित तेव्हाच या अदृश्य बेड्यांचा खरा आवाज ऐकू येतो आणि त्यांना तोडण्याची ताकदही मिळते. मैत्रिणींनो तुम्हाला काय वाटते ?
