23/2/26
काही दिवसांपूर्वी माझ्या साहित्यप्रेमी मंदा वहिनी ने मला एक कथारुपी लेख पाठविला होता , ती नेहमीच असे सुंदर सुंदर लेख , विचारयोग्य कविता पाठवत असते . त्या लेखाचे शीर्षक होते , ” प्रस्थान”. लेखकाचे नाव लिहिलेले नव्हते परंतु तो लेख वाचून मनात अनेक विचारांची गर्दी झाली होती . आज असे वाटले की त्या लेखाची थोडक्यात पार्श्वभूमी सांगून मग माझ्या मनात आलेले विचार आपल्या सगळ्यांबरोबर सम्मिलित करावेत.
त्या कथेत एका बांधकामाच्या ठिकाणी काम करणाऱ्या स्त्री मजूरा बद्दल लिहिले होते . इमारत बांधण्याचे काम सुरू असताना तिथेच आपले एक छोटेसे खोपटे बांधून तिथल्याच झाडाला एक झोळी बांधून त्यात आपल्या लहानगीला ठेवून डोक्यावर घमेले घेऊन ती दिवसभर काम करायची .रात्री तिथेच चुलीवर जेवण बनवून त्यांचे जेवण झाले की दमले भागलेले ते जीव झोपून जायचे. अचानक एक दिवस त्यांच्या मालकांचा निरोप येतो , दुसऱ्या साइटवर कामाला जायला सांगितले जाते. तितक्याच निर्विकार मनाने ते आपले घर आवरून मुलाला व झोळीला काखोटीला मारून ट्रक मध्ये बसून निघून जातात. हे सर्व निरीक्षण करणारी ,समोरच राहणारी एक सुखवस्तू घरातील गृहिणी , तीच अस्वस्थ होऊन जाते , त्या स्त्री मजुराला ट्रक मधून जात असताना ओरडून विचारते, “काय झाले ?कुठे चाललात “आणि ती मजूर बाई तितक्याच निर्विकार पणे सांगते की मालकाचे ( ठेकेदार) बोलावणे आले , दुसऱ्या साइटवर जाण्यासाठी. आमचं इथलं काम संपलं… त्या सुखवस्तू गृहिणीबरोबरच वाचक असणारी मी देखील अस्वस्थ झाले. मनात असंख्य विचार येऊ लागले तेच आज लिहीत आहे.
“एका साध्या पण असामान्य ‘प्रस्थान’ने मनात उमटवलेले हे चिंतन.
प्रस्थान : दुसऱ्या साईटची हाक
आपण सारेच बांधकामाचे मजूर आहोत—फरक इतकाच, की कोणाचे बांधकाम विटा-सिमेंटचे, तर कोणाचे नात्यांचे, स्वप्नांचे, प्रतिष्ठेचे. आयुष्य नावाच्या या प्रचंड प्रकल्पात प्रत्येकाला काहीतरी उभे करायचे आहे. कोणी घर, कोणी करिअर, कोणी संसार, कोणी नाव. आपण एकेक वीट रचत राहतो, घाम गाळत राहतो, रंगरंगोटी करत राहतो… आणि नकळत त्या इमारतीवर आपले नाव कोरल्याचा भास बाळगतो.
पण खरेच, हे सर्व “आपले” असते का?
ती मजूर बाई दुसऱ्यांचे घर बांधते. पाया घालते, भिंती उभ्या करते, रंग देऊन त्याला शोभा आणते. त्या घरात तिच्या लेकरांच्या पावलांचे ठसे उमटतात, तिच्या आयुष्याचा तुकडा तिथल्या प्रत्येक विटेशी रोज जोडला जातो . तरीही, मालकाचा निरोप आला की ती निघते. मागे वळूनही पाहत नाही . कारण तिला ठाऊक असते—हे घर तिचे नव्हतेच.
आपण मात्र वेगळे आहोत का?
आपण घर उभे करतो—त्यात प्रेमाची, आशेची, अपेक्षांची रंगरंगोटी करतो. मुलांचे बालपण, आई-वडिलांचे आशीर्वाद, आपली स्वप्ने या भिंतींवर टांगतो. मग त्या वस्तूंशी, त्या जागेशी, त्या क्षणांशी इतके जुळून जातो की तेच आपले अंतिम ठिकाण आहे असे समजू लागतो. जणू काही इथेच कायम मुक्काम आहे!
पण आयुष्याचा ठेकेदार वेगळाच असतो. आणि एक दिवस या “वरच्या मालकाचा” निरोप येतो.
तो निरोप कधी आजाराच्या रूपात, कधी वयाच्या थकव्याच्या रूपात, कधी अचानक अपघाताच्या रूपात येतो. आणि मग आपल्यालाही ट्रकमध्ये बसावे लागते—हातात काही नाही, सोबत फक्त श्वासांचा हिशेब. मागे उरते ते म्हणजे आपले सजवलेले घर, जपलेल्या वस्तू, जुळवलेली नाती, उभारलेली प्रतिष्ठा.
एक क्षण जास्त मिळतो का?
एक श्वास अधिक साठवता येतो का?
ती मजूर बाई निरिच्छपणे जाते. कारण तिला माहीत असते—हे सारे तात्पुरते आहे. आज इथे, उद्या तिथे. तिने आपले कर्तव्य केले. घर उभे केले. पुढचे काम तिची वाट पाहते आहे. तिच्या चेहऱ्यावर तक्रार नाही, रडगाणे नाही, मालकीची भावना नाही. आहे ती फक्त स्वीकाराची सहजता.
आपल्याला ते जमते का?
आपण बांधताना विसरतो की आपण फक्त निमित्त आहोत. या विश्वरचनेत आपली भूमिका एक कडी आहे. आपण जे उभारतो ते आपल्या नंतरही राहणार आहे—पण आपण नाही. मग हे सारे करताना मोह का वाढतो? लोभ का धरतो? “हे माझेच आहे” ही भावना इतकी घट्ट का चिकटते?
कदाचित म्हणूनच संतांनी वारंवार सांगितले—निःसंग राहा. कर्म करा, पण आसक्ती नको. घर बांधा, पण त्यात अडकू नका. प्रेम करा, पण त्याला मालकीचा रंग देऊ नका. कारण अंतिम सत्य एकच आहे—प्रस्थान.
आपण सर्वजण एका साईटवरून दुसऱ्या साईटवर जाणारे प्रवासी आहोत. पहिल्या साईटवर जन्म, दुसऱ्यावर मृत्यू, आणि मध्ये असंख्य बांधकामे. या प्रवासात प्रश्न एवढाच आहे—आपण बांधलेले विश्व अधिक सुंदर केले का? कोणाला आयुष्यात सावली दिली का? कोणाच्या स्वप्नाला आसरा दिला का ?
ती बाई कदाचित तत्त्वज्ञान जाणत नसेल. पण तिने जगण्याचा गाभा समजून घेतला आहे. तिचे जीवन सांगते—“तू तुझे काम प्रामाणिकपणे कर. मुक्काम संपला की शांतपणे निघ.”
अखेरीस, आपल्या प्रत्येकाच्या जीवनाच्या दरवाजातून एक दिवस तोच ट्रक जाणार आहे. प्रश्न एवढाच—आपण त्या क्षणी हात हलवून, हसून म्हणू शकू का,
“माझा मुक्काम संपला… येते मी!”
जर ते सहजतेने म्हणता आले—तरच आपण खऱ्या अर्थाने जगलो असे म्हणता येईल.
सुषमा ठाकूर
२३/२/२६
#अक्षरयात्री २०२६#सुरपाखरू# आठवडी लेखन प्रयोग -३
