एक काळ होता, जेव्हा गोष्टी कमी होत्या. पण त्यांची किंमत जास्त होती. एक पुस्तक महिनाभर वाचलं जायचं, एक साडी वर्षानुवर्षे जपून ठेवली जायची, आणि एक भेट अनेक दिवस मनात राहायची. त्या कमीपणात एक प्रकारची समृद्धी होती. कारण प्रत्येक गोष्टीला स्पर्श होता, ओलावा होता, आणि एक जपण्याची सवय होती.
आज मात्र चित्र पूर्णपणे बदललं आहे. आपल्या आजूबाजूला सगळंच भरपूर आहे. वस्तू, माहिती, पर्याय, लोक, संवाद… सगळं काही इतकं विपुल आहे की कधी कधी मन गोंधळून जातं. काय निवडायचं, काय सोडायचं, काय महत्त्वाचं आणि काय नाही. हे ठरवणंही कठीण होऊन बसतं. आणि या विपुलतेच्या गर्दीत एक विचित्र रिकामेपणाही डोकावू लागतो.
वस्तूंची विपुलता सर्वात आधी लक्षात येते. घरात कपाटं भरलेली असतात, तरी घालायला काही नाही असं वाटतं. स्वयंपाकघरात विविध पदार्थ असतात, तरी काय खावं? हा प्रश्न उभा राहतो. पूर्वी एखादी वस्तू मिळवण्यासाठी वाट पाहावी लागायची, त्यासाठी थोडं कष्ट घ्यावे लागायचे. त्यामुळे ती वस्तू मिळाल्यावर तिचं महत्त्व वेगळंच वाटायचं. आज मात्र वस्तू सहज उपलब्ध आहेत, आणि कदाचित म्हणूनच त्यांचं आकर्षणही पटकन कमी होतं.
माहितीची विपुलता हा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. एका क्लिकवर जगभराची माहिती आपल्या हातात येते. काय बघायचं, काय वाचायचं, काय ऐकायचं याला अंत नाही. पण या सगळ्या माहितीच्या ओघात माणसाची एकाग्रता कमी होत चालली आहे. आपण खूप काही जाणतो, पण खोलवर काही समजून घेण्याची क्षमता कमी होत आहे. जणू ज्ञानाच्या समुद्रात उभं राहूनही आपण तहानलेलेच राहतो.
नात्यांचीही एक विचित्र विपुलता आज अनुभवायला मिळते. सोशल मीडियावर शेकडो, हजारो लोक मित्र म्हणून जोडलेले असतात. रोज अनेक लोकांशी संवाद होतो. पण या सगळ्यांमध्ये जवळीक हरवलेली दिसते. माणूस अनेकांशी बोलतो, पण मनापासून कुणाशी तरी बोलण्याची इच्छा कमी होत चालली आहे. जिथे खऱ्या अर्थाने समजून घेणारे, ऐकून घेणारे नाते हवे असते, तिथे मात्र एक प्रकारची कमतरता जाणवते.
विपुलतेचा हा अनुभव फक्त बाह्य गोष्टींपुरता मर्यादित नाही; तो आपल्या भावनांमध्येही उतरलेला आहे. पर्याय इतके वाढले आहेत की निर्णय घेणं अवघड झालं आहे. प्रत्येक गोष्टीत अजून काहीतरी चांगलं मिळेल ही भावना मनात घर करून बसते. त्यामुळे जे आहे, त्यात समाधान मानणं कठीण होतं. आपण सतत शोधात असतो. पण नेमकं काय शोधतोय, हेच कळेनासं होतं.
या सगळ्या विपुलतेत एक सूक्ष्म विरोधाभास आहे. जितकं जास्त मिळतंय, तितकंच समाधान कमी होतंय. कारण विपुलतेमुळे अपेक्षा वाढतात. अपेक्षा वाढल्या की असमाधानही वाढतं. आणि मग माणूस एका अशा चक्रात अडकतो, जिथे त्याच्याकडे खूप काही असतं, पण तरीही तो अपूर्ण वाटत राहतो.
कदाचित याच कारणामुळे आज कमीपणा ही संकल्पना पुन्हा महत्त्वाची वाटू लागली आहे. कमी वस्तू, कमी गोंधळ, कमी अपेक्षा यातून एक वेगळं शांत समाधान मिळू शकतं, हे अनेकांना जाणवू लागलं आहे. कारण कमी असलं की प्रत्येक गोष्टीकडे लक्ष देता येतं, तिचा आनंद घेता येतो.
सगळ्याच गोष्टींची विपुलता ही वाईट नाही. ती आपल्या प्रगतीची, आपल्या क्षमतेची खूण आहे. पण या विपुलतेत हरवू नये, हे अधिक महत्त्वाचं आहे. कारण जर आपण प्रत्येक गोष्टीचा खरा अर्थ विसरलो, तर ही विपुलता आपल्याला समृद्ध करण्याऐवजी थकवू लागते.
म्हणूनच कदाचित आज गरज आहे ती थोडं थांबण्याची, थोडं निवड करण्याची. सगळं मिळवण्याच्या धडपडीत आपण जे आहे, त्याचा आनंद घेणं विसरू नये. काही गोष्टी जपून ठेवाव्यात, काही गोष्टींना नाही म्हणावं, आणि काही क्षण फक्त अनुभवावेत…कुठलाही हेतू न ठेवता.
कारण शेवटी, समृद्धी ही सगळं मिळवण्यात नसते; ती जे आहे त्यात अर्थ शोधण्यात असते. आणि जेव्हा आपण या विपुलतेतूनही शांतता शोधायला शिकतो, तेव्हा खऱ्या अर्थाने आपलं जगणं समृद्ध होतं. नाही का ? तुम्हाला काय वाटतं ?
